Những năm đầu đời là giai đoạn trẻ phát triển nhanh chóng cả về thể chất, vận động, ngôn ngữ, nhận thức và cảm xúc - xã hội. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, tuy nhiên, việc theo dõi các mốc phát triển phù hợp với lứa tuổi sẽ giúp cha mẹ nhận biết sớm những bất thường và có hướng hỗ trợ kịp thời. Phát hiện sớm không chỉ giúp trẻ có cơ hội can thiệp hiệu quả hơn mà còn giúp gia đình đồng hành cùng trẻ một cách chủ động, tránh bỏ lỡ “giai đoạn vàng” trong phát triển.
Cha mẹ nên thường xuyên quan sát trẻ trong các hoạt động hằng ngày và chú ý đến khả năng vận động, giao tiếp, ngôn ngữ, nhận thức và tương tác với mọi người xung quanh. Một số dấu hiệu có thể cần được lưu tâm như: trẻ chậm đạt các mốc vận động so với lứa tuổi, khó kiểm soát đầu cổ, chậm ngồi, bò, đứng hoặc đi; gặp khó khăn khi cầm nắm, sử dụng đồ vật; hoặc có biểu hiện vụng về rõ rệt so với những trẻ cùng tuổi.
Về ngôn ngữ và giao tiếp, cần chú ý khi trẻ ít hoặc không bập bẹ, ít phản ứng khi được gọi tên, chậm nói, khó sử dụng cử chỉ để giao tiếp hoặc gặp khó khăn trong việc hiểu những lời nói, yêu cầu đơn giản phù hợp với độ tuổi. Đặc biệt, nếu trẻ đã từng biết nói, biết giao tiếp hoặc thực hiện một kỹ năng nào đó nhưng sau đó mất đi, đây là dấu hiệu cần được đánh giá sớm.
Bên cạnh đó, cha mẹ cũng nên quan sát khả năng tương tác và hành vi của trẻ. Những biểu hiện như trẻ ít giao tiếp bằng mắt, ít thể hiện cảm xúc với người thân, dường như không quan tâm đến những người xung quanh, khó tham gia các trò chơi tương tác hoặc có những hành vi lặp đi lặp lại kéo dài cũng không nên xem nhẹ. Ngoài ra, các vấn đề về ăn uống, giấc ngủ, thính lực, thị lực hoặc tăng trưởng thể chất nếu kéo dài cũng cần được trao đổi với nhân viên y tế.
Điều quan trọng là không nên tự chẩn đoán hoặc so sánh trẻ một cách máy móc với những trẻ khác. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa chắc đã đồng nghĩa với trẻ mắc rối loạn phát triển. Tuy nhiên, khi cha mẹ nhận thấy trẻ có nhiều biểu hiện bất thường, không đạt hoặc mất đi các kỹ năng đã có, hoặc đơn giản là cảm thấy “có điều gì đó không ổn”, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá sự phát triển toàn diện. Việc khám và sàng lọc sớm giúp xác định nguyên nhân, đồng thời đưa ra các biện pháp can thiệp, hỗ trợ phù hợp nếu cần thiết.
Theo dõi sự phát triển của trẻ là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe trẻ nhỏ. Mỗi ngày quan sát một chút, phát hiện sớm một chút có thể tạo nên sự khác biệt lớn đối với tương lai của trẻ. Cha mẹ hãy chủ động theo dõi các mốc phát triển, dành thời gian trò chuyện, chơi cùng trẻ và tạo môi trường an toàn, giàu tương tác để trẻ học hỏi. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về sự phát triển của con, đừng chờ đợi trẻ “tự lớn sẽ hết” mà hãy tìm đến cán bộ y tế hoặc bác sĩ tâm lý để được tư vấn và đánh giá kịp thời.
