Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm do vi-rút dại (Rabies lyssavirus) gây ra, lây truyền từ động vật sang người chủ yếu qua vết cắn, vết cào hoặc khi nước bọt của động vật nhiễm vi-rút tiếp xúc với vết thương hở, niêm mạc. Đây là căn bệnh có tỷ lệ tử vong gần như 100% một khi người bệnh đã xuất hiện các triệu chứng lâm sàng. Tuy nhiên, bệnh dại hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người dân chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ, đặc biệt là sơ cứu đúng cách và đến cơ sở y tế tiêm vắc-xin phòng dại kịp thời sau khi bị động vật nghi mắc bệnh cắn hoặc cào.

        Trong những năm qua, bệnh dại vẫn là vấn đề đáng quan tâm đối với sức khỏe cộng đồng. Nguy cơ lây truyền bệnh không chỉ xuất phát từ chó, mèo nuôi trong gia đình mà còn có thể liên quan đến các loài động vật có vú khác như dơi, cáo, chồn và một số động vật hoang dã. Đáng lo ngại, tâm lý chủ quan, thiếu hiểu biết về bệnh, tự ý theo dõi con vật tại nhà hoặc sử dụng các phương pháp điều trị không được ngành y tế công nhận đã khiến một số người bỏ lỡ thời điểm dự phòng quan trọng.

         Bệnh dại nguy hiểm như thế nào?

        Vi-rút dại có khả năng tấn công hệ thần kinh trung ương, gây viêm não và tủy sống. Sau khi xâm nhập vào cơ thể thông qua vết thương, vi-rút có thể di chuyển dọc theo các dây thần kinh đến hệ thần kinh trung ương. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy thuộc vào vị trí vết thương, mức độ tổn thương, lượng vi-rút xâm nhập và một số yếu tố khác. Những vết cắn sâu, nhiều vết cắn hoặc nằm ở vùng đầu, mặt, cổ, bàn tay, bàn chân có thể tiềm ẩn nguy cơ cao.

       Ở giai đoạn đầu, người mắc bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện không đặc hiệu như sốt, đau đầu, mệt mỏi, khó chịu, đau hoặc cảm giác bất thường tại vị trí vết thương đã lành. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng điển hình như kích động, lo lắng, co thắt cơ khi tiếp xúc với nước hoặc luồng gió, sợ nước, sợ gió, tăng tiết nước bọt, khó nuốt, co giật và rối loạn ý thức. Một số trường hợp biểu hiện liệt tiến triển, hôn mê.

       Khi các triệu chứng lâm sàng của bệnh dại đã xuất hiện, bệnh thường tiến triển rất nhanh và gần như luôn dẫn đến tử vong. Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu có khả năng cứu chữa người bệnh khi bệnh dại đã phát bệnh. Vì vậy, tiêm phòng sau phơi nhiễm trước khi xuất hiện triệu chứng là biện pháp có ý nghĩa quyết định để bảo vệ tính mạng.

Điều quan trọng người dân cần ghi nhớ là không được chờ đến khi con vật có biểu hiện bất thường hoặc người bị cắn xuất hiện triệu chứng mới đi tiêm phòng. Việc đánh giá nguy cơ và chỉ định dự phòng phải được thực hiện càng sớm càng tốt tại cơ sở y tế.

        Chủ động phòng bệnh từ việc quản lý và tiêm phòng cho vật nuôi

      Để kiểm soát bệnh dại trong cộng đồng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân, chính quyền địa phương, ngành y tế và ngành thú y. Trong đó, quản lý đàn chó, mèo và tiêm vắc-xin phòng dại cho vật nuôi là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu.

       Thứ nhất, các hộ gia đình nuôi chó, mèo cần thực hiện tiêm vắc-xin phòng dại đầy đủ, đúng lịch và tiêm nhắc lại hằng năm theo hướng dẫn của cơ quan thú y. Không nên chỉ tiêm phòng khi địa phương xuất hiện ổ dịch hoặc khi vật nuôi có biểu hiện nghi mắc bệnh. Việc tiêm phòng chủ động giúp tạo miễn dịch cho vật nuôi, góp phần hạn chế nguy cơ lây truyền vi-rút dại sang người và các động vật khác.

       Bên cạnh tiêm phòng, chủ nuôi cần có trách nhiệm quản lý vật nuôi, không thả rông chó, mèo. Khi đưa chó ra nơi công cộng, cần xích giữ, sử dụng rọ mõm phù hợp và có người quản lý. Đồng thời, cần thường xuyên theo dõi tình trạng sức khỏe, hành vi của vật nuôi. Khi phát hiện chó, mèo có biểu hiện bất thường, hung dữ, kích động, bỏ ăn, khó nuốt, chảy nhiều nước bọt, cắn người hoặc tấn công các động vật khác một cách bất thường, cần chủ động cách ly an toàn và thông báo ngay cho cơ quan thú y hoặc chính quyền địa phương để được hướng dẫn xử lý.

       Thứ hai, người dân cần hạn chế tiếp xúc với động vật lạ, động vật hoang dã hoặc những con vật có biểu hiện bất thường. Tuyệt đối không trêu chọc, đánh đập, kích thích hoặc tự ý bắt giữ chó, mèo không rõ nguồn gốc. Đặc biệt, cần hướng dẫn trẻ em không tự ý chơi đùa với chó, mèo, kể cả vật nuôi quen thuộc trong gia đình. Trẻ cần biết cách thông báo ngay cho cha mẹ, người thân hoặc người lớn khi bị động vật cắn, cào hoặc liếm vào vùng da bị tổn thương.

      Thứ ba, khi bị động vật cắn hoặc cào, người dân cần chủ động đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ và tư vấn tiêm phòng. Không nên tự đánh giá mức độ nguy hiểm dựa trên kích thước vết thương, loài vật nuôi, tình trạng sức khỏe bên ngoài của con vật hoặc việc con vật vẫn ăn uống, sinh hoạt bình thường.

        Sơ cứu đúng cách ngay sau khi bị động vật nghi mắc bệnh dại cắn

      Sơ cứu vết thương ngay sau khi bị động vật cắn là bước đặc biệt quan trọng, góp phần làm giảm lượng vi-rút dại tại vị trí xâm nhập. Theo khuyến cáo của ngành y tế, người bị chó, mèo hoặc động vật nghi mắc bệnh dại cắn, cào cần thực hiện các bước sau:

        1. Rửa vết thương ngay lập tức bằng xà phòng và nước sạch.

       Đây là biện pháp sơ cứu quan trọng nhất. Cần rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, kết hợp với xà phòng để làm sạch nước bọt và giảm lượng vi-rút có thể tồn tại tại vị trí tổn thương. Nếu không có xà phòng, có thể sử dụng nước sạch để rửa kỹ vết thương. Cần thực hiện càng sớm càng tốt, không trì hoãn việc sơ cứu.

        2. Sát khuẩn vết thương sau khi rửa sạch.

      Sau khi rửa bằng xà phòng và nước sạch, có thể sử dụng dung dịch sát khuẩn phù hợp như cồn 70% hoặc dung dịch povidone-iodine để xử lý vết thương. Trong quá trình sơ cứu, cần hạn chế tối đa việc làm dập nát mô tổn thương, không tự ý khâu kín vết thương và không băng kín khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế.

      Người dân tuyệt đối không đắp lá cây, thuốc nam, thuốc không rõ nguồn gốc hoặc sử dụng các phương pháp dân gian lên vết thương. Những cách xử lý này không có tác dụng phòng bệnh dại và có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, khiến việc xử trí y tế trở nên phức tạp hơn.

       3. Đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn và tiêm phòng.

        Sau khi sơ cứu, người bị động vật cắn cần đến ngay cơ sở y tế có khả năng tư vấn và điều trị dự phòng bệnh dại. Tại đây, nhân viên y tế sẽ đánh giá vị trí, tính chất vết thương, mức độ phơi nhiễm, loại động vật gây thương tích và tiền sử tiêm phòng của người bị cắn để chỉ định biện pháp dự phòng phù hợp.

        Tùy từng trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định tiêm vắc-xin phòng dại và huyết thanh kháng dại hoặc globulin miễn dịch kháng dại. Đặc biệt, với những trường hợp phơi nhiễm có nguy cơ cao, việc sử dụng huyết thanh hoặc globulin miễn dịch kháng dại theo chỉ định chuyên môn có vai trò quan trọng trong việc tạo kháng thể bảo vệ tức thời tại vị trí phơi nhiễm.

       Người dân cần tuân thủ đầy đủ lịch tiêm do cơ sở y tế hướng dẫn, không tự ý bỏ mũi, trì hoãn hoặc dừng tiêm khi thấy vết thương đã lành hay con vật vẫn khỏe mạnh. Trường hợp đã từng tiêm vắc-xin phòng dại trước đó cũng cần thông báo rõ với nhân viên y tế để được áp dụng phác đồ dự phòng phù hợp.

       4. Tuyệt đối không tự chữa trị hoặc chủ quan chờ theo dõi con vật.

       Một sai lầm thường gặp là người bị chó, mèo cắn cho rằng con vật khỏe mạnh, đã được nuôi lâu năm hoặc không có biểu hiện bất thường nên không cần tiêm phòng. Trên thực tế, việc đánh giá nguy cơ phơi nhiễm cần căn cứ vào hướng dẫn chuyên môn và tình hình dịch tễ, không thể chỉ dựa vào quan sát thông thường.

       Người dân không tự ý sử dụng thuốc, không nhờ thầy lang chữa trị, không áp dụng các phương pháp truyền miệng để phòng bệnh dại. Việc chậm trễ đến cơ sở y tế có thể khiến người bị phơi nhiễm mất đi cơ hội dự phòng hiệu quả.

       Tiêm phòng đúng chỉ định – bảo vệ tính mạng trước bệnh dại

       Theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, việc xử trí sau phơi nhiễm cần căn cứ vào mức độ tiếp xúc với động vật nghi mắc bệnh dại. Những trường hợp có vết cắn, vết cào xuyên qua da, vết thương chảy máu hoặc nước bọt của động vật tiếp xúc với niêm mạc, vùng da bị tổn thương cần được đánh giá khẩn trương để có chỉ định tiêm vắc-xin và huyết thanh kháng dại khi cần thiết.

      Đối với những người làm nghề thường xuyên tiếp xúc với động vật có nguy cơ cao như cán bộ thú y, nhân viên chăm sóc động vật, người làm việc tại các cơ sở nghiên cứu có liên quan đến vi-rút dại hoặc người sống tại khu vực có nguy cơ cao, cần chủ động trao đổi với cơ sở y tế về việc tiêm vắc-xin phòng dại trước phơi nhiễm.

      Bên cạnh trách nhiệm của mỗi cá nhân, công tác phòng, chống bệnh dại cần được triển khai thường xuyên tại cộng đồng. Chính quyền địa phương cần phối hợp với ngành y tế và thú y đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân tiêm phòng cho chó, mèo, quản lý vật nuôi và thông báo kịp thời các trường hợp động vật nghi mắc bệnh. Các cơ sở y tế cần bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ tư vấn, vắc-xin và huyết thanh kháng dại để người dân được dự phòng kịp thời khi có nguy cơ phơi nhiễm.

     Bệnh dại là căn bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu mỗi người dân nâng cao ý thức và thực hiện đúng các khuyến cáo chuyên môn. Hãy tiêm phòng đầy đủ cho chó, mèo; không thả rông vật nuôi; tránh tiếp xúc với động vật lạ, động vật có biểu hiện bất thường và đặc biệt không chủ quan khi bị chó, mèo hoặc động vật khác cắn, cào.

      Khi bị động vật nghi mắc bệnh dại cắn, hãy rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước sạch trong ít nhất 15 phút, sau đó đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn và điều trị dự phòng. Đừng chờ xuất hiện triệu chứng mới đi khám, bởi khi bệnh dại đã phát bệnh, cơ hội cứu sống người bệnh gần như không còn. Chủ động phòng, chống bệnh dại chính là bảo vệ sức khỏe, tính mạng của bản thân, gia đình và toàn cộng đồng.

Tác giả: THU HƯƠNG